تبلیغات
کلاس ششم - تقسیم بندی عوامل بیماری زا
تقسیم بندی عوامل بیماری زا
                   
تقسیم بندی عوامل بیماری زا

1- عوامل بیماری زای زنده: مانند ویروس ها،‌ قارچ ها، میکروب ها، تک یاخته های انگلی یا پریاخته ها هستند.

2- عوامل مربوط به تغذیه: این عوامل می توانند پروتیئن ها، ‌چربی ها، کربوهیدارت ها ، ویتامین ها،‌ مواد معدنی و آب باشند. هر گونه افزایش یا کمبود در خوردن اجزایی غذا می تواند موجب اختلالات تغذیه ای شود. سوء تغذیه ی پروتئین، انرژی(PEM)، کم خونی،‌ گواتر، ‌چاقی و کمبود ویتامین ها برخی از دشواری های تغذیه ای بسیاری از کشورها را تشکیل می دهند.

3- عوامل فیزیکی: مانندقرار گرفتن در معرض گرمای زیاد، سرما، رطوبت،‌ فشار، پرتوها ، الکتریسته و سر و صدا.

4- عوامل شیمیایی: عوامل شیمیایی درون بدن انسان مانند: اوره(که ایجاد اورمی  می کند)‌، ‌اسید اوریک(ایجاد نقرس)، کربنات کلسیم(ایجاد سنگ کلیه) و عوامل شیمیایی برون بدن انسان مانند مواد آلرژی زا،‌ فلزات، ‌بخارها، گرد و خاک، گازها، مواد حشره کش و غیره. این عوامل از راه استنشاق، خوردن یا تلقیح به بدن وارد می شوند.

5- عوامل مکانیکی: تماس مزمن با عوامل ساینده یا نیروهای مکانیکی دیگر ممکن است سبب له شدگی و پارگی،‌ تغییر رنگ حتی مرگ شود.

6- عوامل اجتماعی بیماری زا: این عوامل عبارتند از: فقر، سیگار کشیدن، اعتیاد به مواد دارویی و الکل، شیوه ی زندگی ناسالم، دور ماندن از اجتماع، محرومیت از محبت مادری.

بیماری های واگیردار

تعریف: به آن دسته از بیماری ها گفته می شود که عامل عفونی بیماریزا یا فرآورده های سمی آن بتواند به صورت مستقیم یا غیر مستقیم از انسان به انسان و یا از حشرات و حیوانات به انسان قابل انتقال باشند.

طبقه بندی بیماری های واگیر

یکی از بهترین روش های طبقه بندی این بیماری ها، دسته بندی آن ها با توجه به روش انتقال می باشد که از این نظر در پنج گروه جای می گیرند:

1- بیماری های منتقله از هوا: 
الف) بیماری های باکتریایی: مانند مخملک- آنژین چرکی - تب روماتیسمی - دیفتری - مننژیت باکتریایی - سیاه سرفه - سل- پنومونی.
ب) بیماری های ویروسی: مانند آنفلونزا- سرخک- سرخجه- اوریون- آبله مرغان- مننژیت ویروسی- عفونت های تنفسی ویروسی- سرماخوردگی.

2- بیماری های منتقله از طریق مدفوع:
الف) بیماری های باکتریایی: مانند تیفوئید و پاراتیفوئید- دیسانتری باسیلی- وبا.
ب) بیماری های ویروسی: مانند فلج اطفال و هپاتیت A.

3- بیماری های منتقله از طریق حیوانات: این بیماری ها شامل سیاه زخم – هاری- توکسوپلاسموزیس- سل گاوی- بروسلوز - طاعون و .. می باشد.

4- بیماری های منتقله از طریق تماس: مثل سیفلیس- سوزاک - ایدز و جرب.

5- بیماری های منتقله از طریق حشرات: این بیماری ها شامل مالاریا-سالک- تیفوس و... می باشد.

اصطلاحات متداول در اپیدمیولوژی بیماری های واگیر

عفونت: ورود، تکامل یا تکثیر یک عامل عفونی در بدن انسان یا حیوان عفونت نامیده می شود. عفونت می تواند در سطح بدن باشد مثل حضور استافیلوکوک طلایی در مخاط بینی، هم چنین عفونت می تواند بصورت عفونت ناپیدا و یا به شکل عفونت آشکار باشد.

آلودگی: آلودگی عبارت است از وجود یک عامل عفونی در روی سطح بدن، البسه یا درون آن ها، روی وسایل خواب، اسباب بازی ها، ‌وسایل جراحی یا پانسمان و یا سایر اشیا یا موادی مثل آب و غذا.

میزبان: انسان یا حیوان که جایی برای جایگزینی یا ادامه ی زندگی عامل بیماری زای عفونی بصورت طبیعی باشد، میزبان نامیده می شود. میزبان اجباری یعنی تنها میزبان عامل عفونی(مانند انسان برای سرخک و حصبه).

 بیماری عفونی: تظاهرات بالینی ناشی از یک عفونت در انسان یا جانوران را بیماری عفونی می نامند.

همه گیری(Epidemic): عبارتست از بروز غیر معمول بیماری در یک جامعه یا منطقه یا رویداد غیر معمول، رفتارهای ویژه ی مرتبط با سلامتی(مانند سیگار کشیدن)‌، که آشکارا بیش از(رویداد پیش بینی شده) باشد. از واژه ی همه گیری در مواردی که شمار وارد بیماری واقعاً بسیار زیاد باشد استفاده می نمایند. هیچ گونه توافقی درباره ی این که چه چیزی افزایش چشمگیر را تشکیل می دهد وجود ندارد. مثلاُ یک بیماری مانند وبا در حال عادی در آمریکا وجود ندارد از این رو حتی یک مورد بیماری وبا می تواند در آن کشور یک همه گیری بالقوه باشد ولی در کشورهایی که وبا همواره بصورت بومی وجود دارد مانند هند و بنگلادش حتی اگر چند صد مورد وبا در یک سال باشد عادی یا بروز پیش بینی شده بشمار می رود،‌ وضعیت بومی و برای آن که در چندین کشورهایی وبا همه گیر شناخته شود چندین صد یا چند هزار مورد یعنی بیش از حد فراوانی بومی باید روی دهد.

بومی(Endemic): واژه ی بومی موقعی گفته می شود که بیماری یا عامل بیماری زا بطور پایدار در یک منطقه ی جغرافیایی یا گروه جمعیتی وجود داشته باشد بدون آن که از خارج به آن جا وارد شده باشد. این واژه را می توان برای(فراوانی پیش بینی شده ) یا(عادی) بیماری در این گونه مناطق یا جمعیت ها هم اطلاق نمود. مثلاً سرماخوردگی یک بیماری بومی است زیرا همواره عده ای از مردم به آن دچارند. یک بیماری بومی در صورت مساعد شدن شرایط می تواند طغیان کرده و به حالت همه گیری در آید.

انفرادی: واژه ی منفرد بودن به معنای پراکندگی است،‌ یعنی موارد بیماری بطور نامنظم و پراکنده گاه و بیگاه و معمولاً بصورت نادر بروز می نمایند. موارد بیماری بسیار کم و از نظر  زمانی و مکانی با فاصله ی زیاد هستند و از این رو کم تر بنظر می آید که با یکدیگر مرتبط باشند و نمی توان یک منبع مشترک برای آن ها یافت. مانند: بیماری کزاز، فلج کودکان، مننژیت مننگوکوکی و تب خال، ‌اگر شرایط برای انتشار بیماری مناسب باشد یک مورد انفرادی بیماری می تواند آغاز همه گیری باشد. بسیاری از بیماری های مشترک انسان و دام به صورت انفرادی به انسان منتقل می شوند. عفونت فرصت طلب: این عفونت ها هنگامی بوجود می آیند که نقصی در دفاع میزبان در برابر عفونت وجود داشته باشد و از این رو ایجاد بیماری می نمایند. عوامل فرصت طلب عبارتند از: تب خال ساده، توکسوپلاسما،‌ باسیل سل انسانی عفونت های فرصت طلب در ایدز به فراوانی دیده می شوند.

بیماری های مشترک انسان و دام(Zoonoses): عبارتست از یک عفونت یا بیماری عفونی که در شرایط طبیعی می تواند از جانوران مهره دار به انسان انتقال یابد. این بیماری ها ممکن است بصورت همه گیری یا بومی باشند مانند طاعون،‌ هاری، سل گاوی،‌ سیاه زخم،‌ تب مالت، ‌هیداتیدوز و …. در سال های اخیر چند بیماری مشترک تازه پیدا شده اند.

ریشه کنی بیماری: قطع انتقال عفونت با پایان دادن به زندگی عامل بیماری زا از طریق مراقبت و محصور کردن بیماری را گویند. ریشه کنی یک فرآیند مطلق و یک پدیده ی همه یا هیچ است و این اصطلاح محدود به پایان یافتن عفونت در سراسر جهان است و به معنای آن است که دیگر آن بیماری در جهان روی نخواهد داد تنها بیماریی که تا کنون ریشه کن شده بیماری آبله می باشد. با توجه به دانش کنونی، بیماری هایی که احتمال ریشه کنی آن ها می رود. عبارتند از: سرخک، دیفتری،‌ فلج کودکان.

مخزن عفونی: هر شخص، ‌حیوان، بندپا، گیاه،‌ خاک یا ماده یا ترکیبی از این ها که عامل عفونت به شکلی عادی در آن ها زندگی و تکثیر یابد بطوری که ادامه حیات آن عامل به آن ها بستگی داشته باشد و به طریقی در آن ها تکثیر یابد که بتواند به میزبان حساسی منتقل شود، مخزن عامل عفونی خواهد بود. مثلاً‌در مورد حصبه مخزن بیماری انسان است. در مورد هاری مخزن حیوان است و در کچلی مخزن شامل انسان، حیوان و خاک است.

منبع عفونت: عبارت است از شخص یا حیوان یا چیزی که عامل عفونت زا از آن مستقیماً و بدون واسطه به میزبان سرایت می کند بطور مثال مخزن عفونت بیماری حصبه انسان است، حال چنان چه بیمار حصبه ای موجب آلوده شدن غذا یا آب شود و از این غذا یا آب مردم استفاده کنند و مبتلا به بیماری شوند گفته می شود منبع عفونت حصبه، غذای آلوده و آب آلوده است.

حامل: فرد آلوده ای است که اگر چه دارای علائم ظاهری و بالینی بیماری نیست ولی می تواند منبع عفونت برای دیگران باشد. چنان چه حالت حامل بودن برای یک دوره طولانی باقی بماند به آن حامل مزمن گویند. مثال در مورد انواع حامل:
- حاملین دوران کمون مثل آبله مرغان، سرخک، هپاتیت.
- حاملین دوران نقاهت مثل دیفتری، هپاتیت نوع B. 
- حاملین مزمن مثل هپاتیت نوع B و حصبه.

دوره کمون: به فاصله بین تماس با یک عامل عفونت و بروز اولین نشانه های بیماری ناشی از آن گفته می شود. دوره کمون از نظر طول مدت به چند دسته تقسیم می شود:
دوره کمون بسیار کوتاه مدت(2 تا 18 ساعت): مثل مسمومیت غذایی استافیلوکوکی (2 تا 4 ساعت)، مسمومیت غذایی سالمونلایی(12 تا 18 ساعت).
دوره کمون کوتاه(2 تا 9 روز): ‌مثل عفونت استرپتوکوکی(مخملک، آنژین)، پنومونی، آنفولانزا، مننژیت،‌ دیسانتری، پاراتیفوئید، سیاه زخم و سوزاک.
دوره کمون بلند(10تا 25 روز): مثل تیفوس، ‌آبله مرغان، سرخجه، سرخک، سیاه سرفه، اوریون، تیفوئید،‌ فلج اطفال، هاری، هپاتیتA ،B.

دوره واگیری:

عبارت از مدت زمانی است که یک عامل عفونی به طور مستقیم یا غیر مستقیم از شخص آلوده به شخص دیگر یا از حیوان آلوده به انسان یا از شخص آلوده به حیوان از جمله بندپایان منتقل می شود. در بیماری هایی مثل دیفتری و عفونت های استرپتوکوکی که غشای مخاطی از همان مراحل اول ورود عامل عفونت درگیر می شود، دوره واگیری از تاریخی که برای اولین بار در معرض عفونت قرار می گیرد شروع و تا زمانی که دیگر میکروب از طریق مخاط مبتلا منتشر نشود، یعنی از قبل از شروع پیش نشانه های بالینی تا پایان دوران حامل بودن ادامه خواهد داشت. قدرت واگیری بعضی از بیماری ها در دوره کمون بیشتر از دوره ای است که نشانه های بیماری وجود دارد. در بیماریهایی مثل سل، ‌جذام، سیفلیس، سوزاک دوره واگیری ممکن است مدت طولانی در خون و یا سایر بافت های فرد آلوده وجود داشته باشد.

جداسازی: جدا کردن افراد یا حیوانات آلوده از دیگران در دوره واگیری بیماری و نگهداری آن ها در محل و تحت شرایطی که انتقال مستقیم یا غیر مستقیم عامل عفونی را از افراد یا حیوانات آلوده به میزبانان حساس یا به کسانی که ممکن است عامل عفونی را به دیگران منتقل کنند پیشگیری و یا محدود کند. جداسازی در مورد برخی از بیماران مثل مبتلایان به دیفتری، مننژیت و... لازم است.

قرنطینه: محدودیت فعالیت افراد سالمی که در دوره کمون یک بیماری واگیر در معرض آن قرار گرفته اند و بمنظور پیشگیری از انتقال بیماری در دوره کمون است قرنطینه به مدتی معادل طولانی ترین دوره کمون بیماری اعمال می شود و به صورت کامل و یا تعدیل شده اجرا می گردد. 
ناقل: به حشره و یا هر حامل زنده اطلاق می شود که عامل بیماریزای عفونی را از فرد و یا محیط آلوده به فرد حساس، ‌محیط اطراف و یا غذای او انتقال دهد.

روش های کنترل بیماری های واگیر

1- ریشه کن کردن مخزن بیماری.
2- قطع راه های انتقال.
3- حفظ افراد مستعد.

ریشه کن کردن مخزن بیماری

در کنترل بیماری های واگیر توجه به حذف مخزن و یا درمان آن از اهمیت زیادی برخوردار است. از بین بردن مخزن بیماری هنگامی که مخزن حیوانی در کار باشد مثل سل گاوی و تب مالت آسان تر است،‌ ولی در مخازن انسانی این امر مقدور نیست. تشخیص زودرس،‌ گزارش موارد بیماری، جداسازی، قرنطینه، ‌درمان و مراقبت از بیماری و گندزدایی همگی می توانند در کاهش انتقال از مخزنی به مخزن دیگر موثر باشند.

قطع راه های انتقال

یکی از جنبه های مهم کنترل بیماری های واگیر شکستن زنجیره انتقال از طریق گذاشتن سدهایی از بهداشت محیط و بهسازی است. مثلاً آب محیطی است که در انتقال بعضی از بیماری ها مانند حصبه و اسهال خونی،‌ هپاتیت A و وبا  نقش دارد، بنابراین با تصفیه و بهسازی منابع آب می تواند عوامل عفونی این بیماری ها را از بین برد و راه انتقال را قطع کرد. توجه به بهداشت مواد غذایی و بهداشت فردی در کاهش انتقال بیماری های منتقله از راه غذا موثر خواهد افتاد. ایجاد توالت های بهداشتی و دفع بهداشتی زباله از ارکان بهسازی محیط در کاهش انتقال بیماری های عفونی منتقله از طریق مدفوع می باشد. گندزدایی وسایل و اسباب آلوده نیز روشی است برای کاهش انتقال بیماری ها، که با استفاده از مواد شیمیایی و فیزیکی به عمل می آید.

حفظ افراد مستعد

حفظ افراد حساس و مستعد را می تواند از طرق محافظت و کنترل تماس ها ایمن سازی فعال و غیرفعال و پیشگیری دارویی انجام داد. عوامل متعددی در میزان پذیرش یا میزان مقاومت افراد نسبت به یک بیماری دخالت دارند که مهم ترین آن ها عبارتند از : وضع تغذیه، سکونت در محل های مناسب از نقطه نظر وسعت محل، استفاده از نور مناسب،‌ وضع اقتصادی و اجتماعی، شغل، سن، ‌جنس، ‌ایمن سازی(‌مصونیت)، ضربه و خستگی.

گزارش بیماری های واگیر و بررسی همه گیری ها

یکی از راه های مبارزه با بیماری های واگیر گزارش موارد بیماری می باشد تا مسئولین بهداشت محلی و منطقه ای و ملی بتوانند بر اساس آمارهای واقعی اقدامات پیشگیری را برنامه ریزی کنند. معمولاً بیماری هایی که برای بهداشت عمومی خطر جدی بشمار می روند در فهرست بیماری های قابل گزارش ذکر می شوند. گزارش بیماری منبع عمده اطلاعات همه گیری شناختی می باشد که تشخیص زودرس بیماری را امکانپذیر و اقدام فوری جهت مبارزه را مقدور می سازد. برابر مقررات بین المللی بعضی بیماری ها توسط مسئولین کشوری بهداشت بایستی به سازمان جهانی بهداشت گزارش شود.



[ یکشنبه 19 اردیبهشت 1395 ] [ 02:38 ب.ظ ] [ کلاس ششم ]

[ نظرات() ]